Dunkierka. Joshua Levine. Powieść historyczna

admin
Dodał admin Sierpień 23, 2017 15:55

Dunkierka. Joshua Levine. Powieść historyczna

Od 27 maja do 4 czerwca 1940 roku alianci, w obawie przed potężną niemiecką ofensywą, ewakuowali z Dunkierki ponad 300 000 angielskich i francuskich żołnierzy.

Ta skomplikowana akcja militarna, którą Winston Churchil nazwał cudem, przeszła do legendy i stała się tematem najnowszego filmu Christophera Nolana. W bohaterów tamtych dni wcieliły się takie gwiazdy kina jak Kenneth Branagh, Tom Hardy, Cillian Murphy i Mark Rylance.
Dunkierka to dramatyczna opowieść o długich godzinach pod obstrzałem wroga, bez racji żywnościowych i amunicji, o niebezpiecznej przeprawie przeładowanymi łodziami, o bohaterstwie tych, którzy wspierali akcję z morza, lądu i powietrza. Bez ich poświęcenia losy wojny potoczyłyby się zupełnie inaczej.

Kup książkę

FRAGMENT

Pewnego dnia, gdy byłem w Archiwum Państwowym w Kijowie, natknąłem się na teczkę zawierającą raport komandora Michaela Ellwooda. Komandor Ellwood, który dowodził łącznością podczas ewakuacji wojsk spod Dunkierki, wspomniał mimochodem o urządzeniu nadawczo-odbiorczym Marconi TV5. Korzystano z niego bardzo krótko, ponieważ zepsuło się z powodu „zapiaszczenia generatora”.
Wydało mi się to dziwne. W jaki sposób piasek mógł dostać się do wnętrza tak drogocennego sprzętu? Przecież Marconi TV5 to było pudło dość pokaźnych rozmiarów. Przed oczami stanęła mi scena z filmu The Music Box z roku 1932, w którym Laurel i Hardy (Flip i Flap) mają za zadanie dostarczyć pod wskazany adres pianino w wielkiej drewnianej skrzyni. Czy odbiornik Marconi TV5 również został porzucony na plaży przez jakichś dwóch niezdarnych tragarzy? Czy komandor William Tennant, dowódca sił morskich w Dunkierce, zgromił ich na wieść o tym, co się stało z jedynym urządzeniem umożliwiającym łączność, jakie dostał do dyspozycji? Czy może nie przyznali się, licząc na to, że wina spadnie na kogoś innego?
Wkrótce potem, w maju 2016 roku stałem na skraju molo w Dunkierce w pobliżu miejsca, gdzie kapitan Tennant urządził swój sztab. Rozglądając się wokół, widziałem fragmenty plaży, na której tłoczyli się żołnierze – czy też mężczyźni, którzy wyglądali jak żołnierze. W głębi morza stały zakotwiczone okręty wojenne. Do nabrzeża przycumował biały okręt szpitalny wyraźnie oznaczony czerwonymi krzyżami. W oddali unosiły się kłęby czarnego dymu. Wszelkie ślady dwudziestego pierwszego wieku, w tym fasady zabudowań od strony morza, zostały osłonięte kamuflażem. Dunkierka znowu wyglądała tak, jak pod koniec maja 1940.
Nagle zaszło coś zaskakującego. Zerwał się gwałtowny wiatr i sypnął piaskiem, który wpadał we włosy i do oczu. Ludzie chodzili w goglach i zasłaniali twarze. Dopiero wtedy zrozumiałem, że nikt nie musiał porzucać nadajnika Marconi. Nie było żadnych niezdarnych tragarzy. W maju 1940 roku piasek dostał się do generatora tak samo, jak teraz wciskał się wszystkim w oczy i uszy. Tak więc przebywając w Dunkierce, dowiadywałem się o szczegółach tego wydarzenia, których inaczej nigdy bym nie poznał.
Dlatego zachęcam, by każdy, kto interesuje się historią ewakuacji, odwiedził Dunkierkę. Chodząc po plaży i po nabrzeżu, oglądając stanowiska na przyczółku, tam, gdzie wojska francuskie i brytyjskie odpierały natarcia Niemców, zwiedzając niezwykłe Muzeum Wojny i wzruszający cmentarz Église Saint-Éloi za murem poznaczonym śladami po pociskach i odłamkach – przywołuje się do życia wydarzenia, które miały miejsce w maju i czerwcu roku 1940. Bo historia wpisana jest w krajobraz, który wypełnia luki między słowami.
Podjąłem w tej książce próbę przedstawienia historii nieco inaczej, a przynajmniej z nieco szerszej perspektywy. I podobnie jak wizyta w Dunkierce sprawia, że o ewakuacji zaczyna się myśleć inaczej, tak moja książka usiłuje ukazać i wyjaśnić przebieg wydarzeń w szerszym, nie tylko militarnym, lecz także politycznym i społecznym kontekście. Próbuję dać wyobrażenie o tym, jak służyło się w armii w roku 1940, gdy było się bardzo młodym człowiekiem, a także o tym, jaką rolę w narastaniu nastrojów wojennych odegrała kultura młodzieżowa w swoich rozmaitych przejawach. Skupiam się także na przebiegu walki (a czasami na braku walki), która miała doprowadzić do ewakuacji. Wreszcie omawiam skutki ewakuacji, włącznie ze skutkiem ostatnim – filmem Chrisa Nolana z roku 2017.
Miałem szczęście pracować przy tym filmie w charakterze konsultanta historycznego. Cieszę się, że mogłem poznać tylu ciekawych i pełnych zapału ludzi. Przede wszystkim jednak cieszy mnie, że film w tak niezwykły sposób przywrócił do życia niedoceniany fragment historii. Ostatni rozdział książki poświęcony jest wspólnym staraniom reżysera, producenta i szefów poszczególnych zespołów o dochowanie maksymalnej wierności prawdzie historycznej tego wydarzenia. Ich wysiłek twórczy doprowadził do odtworzenia ducha ewakuacji tak obrazowo i realistycznie, jak to tylko możliwe. Dzięki temu mamy okazję przeżyć tę opowieść w taki sam sposób, w jaki przebiegała – jako ciężką i rozpaczliwą walkę o przetrwanie, która wyzwoliła świat.
Nie ma rzeczy ważniejszej niż wolność. Dlatego zachęcam też, by podczas oglądania tego filmu nie zapominać, że gdyby nie tacy ludzie jak prawdziwy Tommy, George czy Alex, żylibyśmy dzisiaj w bardzo mrocznej epoce. A wielu z nas nie byłoby wcale na świecie.
JOSHUA LEVINE
Kwiecień 2017

„To nie jest film wojenny. To opowieść o przetrwaniu”.

Rozmowa Joshui Levine’a z reżyserem Christopherem Nolanem

Joshua Levine: Jesteś Brytyjczykiem pracującym w Ameryce. Jaka była reakcja Amerykanów, kiedy dowiedzieli się, że chcesz zrobić w Ameryce film na tak bardzo brytyjski temat?
Christopher Nolan: Zanim o tym powiedziałem, miałem już skończony scenariusz. No i wiedziała Emma Thomas, producent Dunkierki. To ona namówiła mnie, żebym przeczytał twoją książkę „Zapomniane głosy Dunkierki” (Forgotten Voices of Dunkirk). Wiele lat temu postanowiliśmy z przyjacielem przeprawić się przez kanał La Manche. (Przyjaciel występuje w tym filmie w jednej z łodzi). Było to coś w rodzaju rekonstrukcji historycznego wydarzenia, a okazało się dla mnie jednym z najtrudniejszych i najbardziej niebezpiecznych doświadczeń w życiu. Byłem wdzięczny losowi, że wróciłem cały, a przecież nikt nas nie bombardował. To była sprawa wyłącznie między nami: kanał, żywioły i my troje w niewielkiej łodzi.
JL: To miał być taki rejs ku czci?
CN: Tak. Zabraliśmy się do tego nieco za wcześnie, gdzieś w okolicy Wielkanocy, bliżej kwietnia niż maja. Było trochę za zimno. Płynęliśmy do Dunkierki, ale to nie był rejs maniaków historii. Znaliśmy tę opowieść, bo była częścią naszego dorastania. A przyjaciel miał łódź żaglową i wpadł na pomysł, żeby popłynąć. Ale okazało się, że rejs tak małą łodzią przez kanał La Manche to bardzo, ale to bardzo trudna wyprawa ( przynajmniej dla mnie i dla Emmy). To było niezwykłe przedsięwzięcie. Taki rejs to pomysł zupełnie szalony, a co dopiero kiedy masz pełną świadomość, że płyniesz do strefy wojennej. Dlatego uważam, że mitologiczne znaczenie Dunkierki, jej prawdziwa wymowa jako nowoczesnego mitu, jest po prostu ogromne i niebywałe. Wejście na pokład z zamiarem odbycia takiego rejsu daje pewne, chociaż bardzo nikłe pojęcie, jakiej odwagi wymagała taka decyzja od ludzi, którzy się na to porwali. Bo to była naprawdę niezwykle odważna decyzja.
Przypomnieliśmy to sobie z Emmą po latach i zaczęliśmy ponownie przeglądać relacje uczestników. Dziwiliśmy się, dlaczego nikt nie zrobił o tym filmu – oczywiście mam na myśli film współczesny. Przecież to jedna z najciekawszych opowieści o człowieku. Opowieść uniwersalna. Więc zacząłem wczytywać się w ten temat, krążyć, tańczyć wokół niego, żeby sprawdzić, czy i jak można się do tego zabrać i dlaczego nikt tego jeszcze nie zrobił. W końcu doszliśmy do przekonania, że nikt nie nakręcił o tym filmu, ponieważ to była klęska. W dodatku musiałby być to bardzo, naprawdę bardzo drogi i wielki epicki film, bez względu na to, w jaki sposób pokaże się te wydarzenia. Próbowaliśmy podejść do tematu w sposób bardzo intymny, ale ponieważ jest to opowieść epicka, więc nie może obejść się bez wsparcia ze strony Hollywoodu. Z drugiej strony trudno sobie wyobrazić, żeby hollywoodzki przemysł filmowy miał ochotę uczestniczyć w opowieści o klęsce, nawet jeśli jest to klęska tak kolosalnych rozmiarów. Tymczasem to, co nas w tej opowieści najbardziej pociągało, to oczywiście nie zwycięstwo czy nawet nie bitwa. To ewakuacja. To opowieść o przetrwaniu.
Innymi słowy, to nie jest film wojenny. To film o przetrwaniu. Dlatego nie widać Niemców i dlatego pokazujemy wszystko pod kątem mechanizmu przetrwania, a nie z politycznego punktu widzenia.
JL: Nie ogląda się tego jak film wojenny. Pamiętam, jak czytałem o Pokoju 101 w Roku 1984 George’a Orwella, gdzie pojawiają się sprawy najgorsze na świecie w sensie doświadczeń osobistych. Ten wróg bez twarzy to prawdziwy koszmar wyobraźni, jest to coś, co nas najbardziej przeraża. Czy w takim razie ten film jest z gatunku grozy, coś w rodzaju grozy psychologicznej?
CN: To jest film, który buduje napięcie, ale staramy się ograniczać do minimum napięcie irracjonalne, intuicyjne. W tym sensie mamy tu rzeczywiście do czynienia z nawiązaniem do języka filmów grozy.
JL: Panuje niemal powszechne umowne założenie, że kiedy robi się film o nazistach, to zawsze trzeba pokazać ich takimi, jakimi byli. Moim zdaniem, wykazaliście się wielką odwagą, właśnie tego nie robiąc.
CN: To prawda. Kiedy pisałem pierwszy szkic, taką pierwszą przymiarkę, żeby wiedzieć, o co mi chodzi, to bez przerwy używałem słowa „naziści”. W dialogach też wszyscy mówili o nazistach. Tak jakbym chciał nieustannie przypominać współczesnej widowni, przekonywać ją, że wróg był zły i okrutny. Ale w pewnej chwili – wydaje mi się, że to nastąpiło podczas rozmowy z Markiem Rylance’em, który pojawił się w tym projekcie jako jeden z pierwszych – uświadomiłem sobie, że skoro postanowiłem w ogóle nie pokazywać Niemców, to bez sensu będzie nawet się do nich w jakikolwiek sposób odnosić. Nie można zatrzymywać się w pół drogi. To znaczy że albo bierzesz się za całe to nazistowskie zło i ideologię, albo musisz je całkowicie obejść, i w ogóle tego zła nie pokazywać, traktując je w pewnym sensie jak przekazy podprogowe, jako pewne zagrożenie, które czai się gdzieś poza ekranem. Tak jak rekiny w Szczękach: widać czasem kawałek płetwy, ale nie całego rekina. W ten sposób umysł widza, a nawet jego poczucie etycznej słuszności wyboru, z kim w tym filmie trzeba się utożsamić, a z kim nie, automatycznie czyni z nazistów coś najgorszego pod słońcem.
JL: Wyobraźnia widza może więc swobodnie podążać, dokąd zechce. Zważywszy jednak na to, że film ma obejrzeć wielu młodych ludzi, którzy nie mają pojęcia o drugiej wojnie światowej, czy nie należało zaznaczyć, kim byli naziści?
CN: Uważam, że odpowiedzialność polega na tym, żeby nie pokazywać mylnego obrazu nazistów. Nazizm jest tu ważny i zauważalny właśnie przez swoją nieobecność. I to jest moim zdaniem podejście właściwe. Należy oddać panujące w Europie poczucie kryzysu i zagrożenia. Oraz powszechną świadomość, że właśnie w tym krytycznym momencie historii żołnierze brytyjscy i francuscy zostali rozłożeni na łopatki. Trzeba także przekazać przekonanie o dotarciu do punktu absolutnie krytycznego. Nie zrobiłem tego poprzez personalizację i humanizację nieprzyjaciela, co zazwyczaj ma miejsce w ten czy inny sposób w większości filmów wojennych, nawet w filmach wojennych, które powstały w zamierzchłych czasach, jak Na zachodzie bez zmian ( All Quiet on the Western Front, 1930), gdziedaje się wyczuć pewną pokusę intelektualnie wyrafinowanego uczłowieczania wroga. Natomiast jeśli postawisz się w sytuacji żołnierza, który znalazł się na tej plaży, to dla większości z nich kontakt z wrogiem był bardzo ograniczony i sporadyczny. Przez większość czasu widać tylko spadające bomby. I słychać dochodzące gdzieś z oddali odgłosy strzałów, co zresztą musiało być bardziej przerażające, niż się wydaje, bo te odgłosy ciągle się zbliżały. Zastanawiamy się teraz, jak zmiksować dźwięk, żeby stworzyć właściwą przestrzeń dźwiękową. Chodzi o to, żeby bitwę było najpierw słychać z odległości kilkunastu kilometrów, potem dziesięciu, potem pięciu… I to musiało być piekielnie przerażające dla tych chłopaków na plaży.
W filmie ważne jest to, czego nie wiesz. Dlatego scena ekspozycyjna, czyli umiejscawiająca, wprowadza, jak mi się wydaje, dokładnie tylko tyle niezbędnych informacji, ile trzeba. Chodzi o to, że Tommy i Gibson zupełnie nie wiedzą, co się dzieje. Potem docierają do nich jakieś niepokojące okruchy wiadomości. Na przykład: „próbujemy ewakuować z tej plaży około czterdziestu, pięćdziesięciu tysięcy”. I wtedy myślisz sobie: „OK, to znaczy, że każdy dba sam o siebie”. Znacznie bardziej interesowało mnie to, czego ludzie nie wiedzą, niż wyjaśnianie tego wszystkiego, co dzisiaj wiemy na ten temat. Kiedy człowiek uczestniczy w jakimś wydarzeniu, zwłaszcza takim, jak to, o którym mowa, kiedy nie było żadnych smartfonów i tym podobnych, to naprawdę trudno się połapać, o co w tym wszystkim chodzi. Dla mnie najbardziej wstrząsające w historii Dunkierki – i zdecydowanie najbardziej wzruszające – było to, że kiedy ich już w końcu uratowano i kiedy dotarli do domu, to oni mieli poczucie wstydu, że większość tych chłopców podczas powrotu do domu myślała, że sprawili rodakom w kraju jakiś ogromny zawód. A tu się nagle okazuje, że witają ich jak bohaterów. I to był naprawdę wyjątkowy i niezwykły emocjonalny zwrot historii. A wszystko właśnie dlatego, że oni nie mieli pojęcia, co się dzieje. Dlatego pokazujemy, jak czytają w gazecie przemówienie Churchilla. Bo przecież nie mogli być w parlamencie, przecież nie można było zrobić tego, co dzisiaj robi się zazwyczaj w filmie, czyli wkleić Winstona Churchilla, jak przemawia na posiedzeniu Gabinetu albo jak pracuje nad przygotowaniem przemówienia. Oni mogli dowiedzieć się o tym tylko z gazet, dlatego dowiadują się już po tym wszystkim, w czym brali udział.
JL: Czy są w filmie jakieś odniesienia do współczesności? Czy widz będzie to oglądał jak coś, co wydarzyło się x lat temu, czy też ma szansę dopatrywać się czegoś, co może się wydarzyć się znowu?
CN: Jednym z wielkich nieszczęść naszych czasów, jedną z okrutnych, fatalnych okoliczności kryzysu migracyjnego w Europie jest to, że znowu mamy do czynienia z mechanizmem przemieszczania się i z fizyczną obecnością ludzi, którzy masowo pragną opuścić jeden kraj i przepłynąć łodziami do innego kraju. Dużo się o tym mówi, ale w naszych technologicznie zaawansowanych czasach łatwo zapomnieć, jak ogromne znaczenie odgrywają tu podstawowe prawa fizyki. Realia są nieubłagane. Jeżeli w jednym miejscu znajduje się jakaś ogromna liczba ludzi, którzy chcą przenieść się gdzie indziej, ale nie mogą tam dolecieć, to muszą płynąć łodziami – łodziami wypełnionymi po brzegi ludzkim pragnieniem przetrwania… I wydaje się rzeczą niewyobrażalnie okrutną, że dzisiaj, we współczesnej dobie, oglądamy to na pierwszych stronach gazet. Ale tak właśnie jest. A skoro to właśnie dzieje się w świecie współczesnym, to nie sądzę, żeby można było zlekceważyć Dunkierkę jako jakieś wydarzenie z innego świata i z zamierzchłej epoki.
JL: A jakie są twoje ulubione filmy wojenne?
CN: Jednym z moich ulubionych filmów, który najbardziej podziwiam, jest Cienka czerwona linia (Thinin Red Line) Terence’a Malicka. Nie ma on prawie żadnego związku z filmem Dunkierka, ale miał bardzo dużo wspólnego z innymi moimi filmami. Myślę, że Memento zawdzięcza bardzo wiele Cienkiej Czerwonej Linii. Memento było wyświetlane wcześniej, ale ten związek dotyczy tylko kluczowej warstwy strukturalnej w sensie stylistycznym, to znaczy ponadczasowości. Odnosi się wrażenie, że jest to bardzo przystępne i współczesne, chociaż przecież dotyczy drugiej wojny światowej. Zależało nam właśnie na tym konkretnym aspekcie strukturalnym. Natomiast z punktu widzenia fundamentów artystycznych i sposobu, w jaki opowiedziana jest fabuła, te filmy bardzo różnią się od siebie.
Nie oglądałem zbyt wielu filmów wojennych. Widziałem film Szeregowiec Ryan ( Saving Private Ryan) Spielberga, który także okazał się dla mnie pouczający ze względu na estetykę filmu grozy. Jest tak intensywnie i skutecznie nasączony przemocą, że człowiek czuje potrzebę, żeby stamtąd wyjść. Z takim filmem nie można rywalizować. To byłoby jak ściganie się z Obywatelem Kane’em ( Citizen Kane). To jest po prostu absolut. Pokazana tam jest prawdziwa groza wojny. Dlatego my poszliśmy raczej w stronę budowania napięcia. Przestałem oglądać ten gatunek filmów, odkąd przeczytałem – to był chyba przedruk na opakowaniu Cienkiej czerwonej linii w formacie Blu-Ray w wydaniu Criterion Edition – fragment tekstu o filmach wojennych pióra Jamesa Jonesa, autora powieści Cienka Czerwona Linia. Ten tekst sprawił, że bardzo spokorniałem. Człowiek, który był na wojnie i pisał o niej, demaskuje tam wszystkie zabiegi i oszustwa filmów wojennych w sposób tak bezlitosny, że dla filmowca, który zabiera się do pisania scenariusza filmu osadzonego w realiach historycznych, stanowiło to lekturę szczególnie onieśmielającą. Jones pyta, między innymi: „Co nowego można jeszcze powiedzieć o wojnie po Na zachodzie bez zmian (All Quiet on the Western Front)?”. Więc obejrzałem jeszcze raz Na zachodzie bez zmian, który oglądałem przed wieloma laty. I rzeczywiście, jest to niezwykle wszechogarniająca wypowiedź na temat wojny i jej okrucieństwa. Mimo że sztuka filmowa tkwiła wtedy jeszcze bardziej w powijakach niż dzisiaj – film jest czarno-biały i ledwie udźwiękowiony – zrobiono to znakomicie. A ponieważ jest to film o Niemcach, który powstał w łonie systemu hollywoodzkiego, posiada także wyjątkowo silny wydźwięk antynacjonalistyczny. I to właśnie sprawia, że Na zachodzie bez zmian góruje nad wszystkimi innymi filmami antywojennymi, które potem nakręcono. Przedstawiając potworności wojny, z całą bezwzględnością ujawnia sposoby szerzenia się mitów nacjonalizmu i szowinizmu, które prowadzą do powszechnej gloryfikacji wojny. Nie sądzę, żeby możliwe było nakręcenie takiego filmu, gdyby miał on dotyczyć Amerykanów albo Brytyjczyków.
JL: Czy twój film jest zatem następcą tego kierunku?
CN: Absolutnie nie. Ponieważ miałem za sobą te wszystkie lektury i badania, poszedłem jeszcze dalej w kierunku, w którym już zmierzałem. Nie chodziło mi o to, by zrobić film wojenny, lecz film o przetrwaniu. I wiedziałem, że to potrafię zrobić. Nie byłem na wojnie, nie walczyłem. Dla mnie wojna to najgorszy z koszmarów. Nie potrafię sobie wyobrazić, żebym mógł brać w niej udział. Dlatego Dunkierka jest opowieścią o przetrwaniu. Warunkiem sukcesu lub porażki jest dla mnie właśnie przetrwanie. Kiedy Alex mówi w końcu: „My przecież tylko przetrwaliśmy”, niewidomy odpowiada mu: „I to wystarczy”. Bo w kategoriach Dunkierki taka była definicja sukcesu. Właśnie stąd bierze się twierdzenie Churchilla, że w tej porażce było jednak zwycięstwo. Właśnie tę konkretną i szczególną sytuację czułem się na siłach pokazać.
JL: Czy ktoś z członków twojej rodziny brał udział w wojnie?
CN: Mój dziadek poległ podczas pierwszej wojny światowej. Latał na lancasterze jako nawigator.
JL: O Boże! Czy wiesz, ile misji wylatał?
CN: Czterdzieści pięć. Miał już zamiar przestać latać, ale prawdopodobnie zginął podczas czterdziestej szóstej. Po czterdziestu pięciu lotach przydzielano ich do szkolenia nowych pilotów, dziadek miał już nawet taki przydział. Jest pochowany we Francji. Podczas kręcenia filmu odwiedziliśmy jego grób. To było bardzo wzruszające. Kiedy dziadek zginął, miał koło trzydziestki i był najstarszy wśród załogi, więc trochę im ojcował. Bo to przecież były dzieci. Oni mieli po osiemnaście, dziewiętnaście lat.
JL: Czy masz zwyczaj oglądać swoje filmy?
CN: Tak.
JL: Czy oglądając, oceniasz je? Jak ogląda się film nakręcony kilkanaście lat temu?
CN: Oglądam z różnych powodów, czasem niedługo po ukończeniu, na przykład przed wydaniem na wideo czy z innych powodów technicznych. Ostatnio moje dzieci chciały obejrzeć Mrocznego rycerza i oglądałem razem z nimi. Ale kiedy powody znikają, to się nie ogląda. Bardzo dawno nie widziałem Memento. Jednak niektórzy filmowcy nigdy nie oglądają własnych filmów. Ja lubię raz na jakiś czas, bo z biegiem lat się zmieniają, w miarę jak człowiek się od nich oddala. Zaczyna się je wtedy oceniać bardziej obiektywnie. Widać wtedy lepiej, co w nich jest dobre, a co złe. Mam wrażenie, że stają się wtedy bardziej częścią swoich czasów i przechodzą do przeszłości.
JL: Tak, to prawda.
CN: Co nie jest wcale pocieszające. Nie każdy lubi przyznawać, że się starzeje i przechodzi do przeszłości, chociaż tak właśnie się dzieje.
JL: Ale przecież nie może być inaczej?
CN: Tak, tacy właśnie jesteśmy. Dlatego każdy stara się zrobić film ponadczasowy.
JL: Czy nie obawiasz się, że historia Dunkierki stanie się – na pewno na jakiś czas, na okres jednego pokolenia – twoją historią Dunkierki?
CN: Tak, to rodzi pewne poczucie odpowiedzialności, i mam to na uwadze. Ale to jest prawdopodobnie jedna z przyczyn, która sprawia, że ten film nie próbuje być wszechstronny. My nie zajmujemy się politycznym aspektem zaistniałej sytuacji. Nie interesuje nas szersza globalna perspektywa, bo wtedy musielibyśmy wziąć na siebie zbyt duży ciężar odpowiedzialności za bardzo złożony fragment historii, który praktycznie nie daje się zamknąć w dwugodzinnej narracji.
Nie unikam takich emocji wokół Dunkierki, które miałyby na pewien czas, przez kilka następnych lat, kształtować wyobrażenie o tym, na czym polegało to doświadczenie. Uważam, że potrafię to zrobić, ponieważ przeprowadziliśmy odpowiednie badania i wiemy, jak to kompleksowo sfilmować. Nie zabieram się jednak do szerszych implikacji tego wydarzenia w sensie historycznym. I nie sądzę, żeby ten film powinien się tym zajmować. Cechą mojego filmu jest prostota, która pozwala widzowi wyobrazić sobie wiele różnych relacji na temat przebiegu tych wydarzeń. Jest to zamierzone, rozmyślne, zasadne i wynika z przyjętej struktury filmu. Chcemy stworzyć widzom możliwość i przestrzeń do zrozumienia, że istnieje wiele innych, odmiennych sposobów przeżywania tych wydarzeń.
JL: Pisałem o tym także w tej książce:
„Każdy, kto stał na plaży lub na molo, lub wycofywał się z frontu w głębi lądu, kryjąc się w stadzie krów, otaczającą go rzeczywistość postrzegał inaczej. Gdyby zestawić je obok siebie, te różne sposoby widzenia przeczyłyby sobie nawzajem. Weźmy na przykład jeden z elementów relacji: plaże. Obejmowały ogromny obszar, zaludniały je dziesiątki tysięcy ludzi w rozmaitym stanie psychicznym i fizycznym, przebywający przez dziesięć dni w gwałtownie zmieniających się warunkach. Jak te relacje mogły sobie nie przeczyć? Na plażach rozgrywało się wszystko, co tylko możliwe na świecie”.
Dla mnie to brzmi jak kwintesencja. Czy zgadzasz się z tym?
CN: Tak. Myślę, że ten film w znacznym stopniu opiera się na takiej właśnie ocenie ulotnej natury subiektywnego doświadczenia ludzkiego, które określa obiektywną rzeczywistość. Co zresztą stanowi wspólną oś wszystkich moich filmów. Wszystkie opowiadają o indywidualnych doświadczeniach osobistych, które stanowią potencjalne zaprzeczenie obiektywnej rzeczywistości. Tymczasem film próbuje za wszelką cenę pozostawić margines dla nieograniczonej, jak się wydaje, liczby doświadczeń i opowieści, które wzajemnie sobie przeczą albo komentują się nawzajem na rozmaite sposoby. Opowiadamy trzy indywidualne opowieści, które krzyżują się w jednym punkcie. Pokazujemy punkt, w którym się spotykają, i okazuje się, że doświadczenia są całkiem różne. Obserwując z pokładu jednego spitfire’a, jak pilot innego spitfire’a ewakuuje się ze swojej maszyny, odnosimy wrażenie, że on to robi z pełnym spokojem i pod pełną kontrolą. Ale podczas zdjęć, wykonując te same czynności, przekonujemy się, że jest zupełnie inaczej. Dokładnie odwrotnie. Właśnie to fascynowało mnie zawsze w naturze ludzkiego doświadczenia.
JL: Podróżowaliśmy razem po Anglii, spotykając się z weteranami Dunkierki. Czego dowiedziałeś się podczas tych spotkań?
CN: Dowiedziałem się rzeczy absolutnie podstawowych. Ciekawe było także i to, że chociaż rozmawiając z nimi, czułem się zaszczycony i onieśmielony, to wcale nie wiedziałem, czego dokładnie spodziewać się po tych rozmowach. Wiedziałem, że to jest działanie słuszne, że konieczne jest przeprowadzenie rozmów z ludźmi, którzy wtedy tam byli, skoro mamy pokazywać ich doświadczenia. Jednak myśląc teraz o tym filmie, widzę scenę, kiedy oni patrzą na chłopaka, który wchodzi do wody. I ja nie wiem, co on robi: czy chce się utopić, czy myśli, że rzeczywiście da radę przepłynąć. Ale nie wiem, dlatego, że chociaż pytałem jednego z nich: „Czy on chciał się zabić?”, on też nie wiedział. On to tylko widział.
JL: A ten chłopak? Czy wiedział, co robi?
CN: No właśnie. Nie mam pojęcia.
JL: Lubimy wiedzieć wszystko na pewno: „On robi to i to”. Ale w rzeczywistości, co najmniej przez połowę swojego życia nie wiemy nawet, dlaczego robimy to, co robimy. A co dopiero w takiej sytuacji, jak ta, pod tak niewyobrażalną presją…
CN: Podczas rozmów z tymi niezwykłymi ludźmi nabrałem przekonania, że to, co zamierzamy zrobić, znajduje potwierdzenie w ich doświadczeniach. Różni ludzie opowiadali nam o tym, jak było na molo, jak wysiadali z łodzi… jak ten człowiek, który przywoził wodę do Dunkierki i wysiadał z łodzi, a potem nie mógł do niej wrócić. Słyszeliśmy wiele o tym koszmarnym chaosie, chaosie zorganizowanym, bo tak to chyba trzeba to nazwać, czy chaosie niemal biurokratycznym, jaki panował na tym molo. Relacje weteranów na ten temat były niezwykle interesujące. Także z tym gościem, który chociaż był cywilem, przypłynął z Anglii z dostawą wody. Fascynuje mnie działanie tego mechanizmu. Właśnie dlatego na początku filmu Tommy szuka toalety, bo te sprawy, sprawy logistyki, są dla mnie bardzo ciekawe. Skąd się bierze jedzenie? Skąd woda? Przecież nie było żadnych planów, więc to się dzieje ad hoc. Ktoś przypływa z wodą, widzi w oddali pożar i wie, że płynie właśnie tam. To jest w tym filmie nieustannie obecne: wszystko zmierza w kierunku tych płomieni na horyzoncie. A przecież to jest ostatnie miejsce na ziemi, w którym człowiek chciałby się znaleźć. Tak więc powtarzam, że ja z tych rozmów wyniosłem bardzo wiele. I z czasem to wszystko we mnie wsiąkało. Pouczające były też odpowiedzi na twoje pytanie o to, jak ci weterani rozumieją Ducha Dunkierki, zwłaszcza że ich interpretacje były tak różne. Pamiętam trzy z nich, bardzo zdecydowane. Jedna, że uosobieniem Ducha Dunkierki są małe statki. Nie pamiętam dokładnie słów drugiej, ale nasz rozmówca zdecydowanie dał do zrozumienia, że to jest kompletna bzdura. I wreszcie ten, z którym rozmawialiśmy na końcu, odniósł Ducha Dunkierki do tych chłopców broniących przyczółka, którzy w końcu zostali tam porzuceni. Wszystkie trzy interpretacje były stanowcze i ostateczne: tak było i to znaczy dokładnie tyle.
JL: Pamiętam, że jeden z nich powiedział: „ Każdy martwił się sam za siebie”.
CN: No właśnie. Wydaje mi się zresztą, że był to jeden z najciekawszych rozmówców. Dał nam do zrozumienia, że miał za sobą różne przejścia, z których nie był dumny, ale w jego głębokim przekonaniu i w przekonaniu ludzi, którzy tam byli, owe uczynki w tamtej konkretnej sytuacji, w jakiej się znaleźli, mieściły się w normie. Mam wrażenie, że wcale nie uważał, że zrobił coś złego albo coś nie tak, ale że są takie sprawy, o których nie powinno się mówić, które lepiej zostawić w spokoju. Moim zdaniem Aleksa, Tommy’ego i Gibsona łączy właśnie sytuacja tego typu. Nie chodzi o ocenę ludzkich postaw. Czuję, że to jest coś w rodzaju okna, które otwiera się na prywatność tego subiektywnego doznania.
JL: Ciekawe, że kiedy osiąga się pewien wiek, znika ustalony porządek rzeczy. Opowieści przestają prowadzić od początku do końca. Czas coraz bardziej traci na znaczeniu. Jako prawnik, a teraz jako pisarz zawsze instynktownie dążyłem do porządkowania ludzkich historii, szukając w nich jakiegoś logicznego sensu. Ty podchodzisz do tego zupełnie inaczej, pod innym, zresztą bardzo interesującym kątem. A ponieważ od tak dawna zajmujesz się w swoich filmach naturą czasu, w twoim działaniu jest coś bardzo głęboko uczciwego.
CN: Faktycznie, moje zadanie polega na tym, żeby opowiedzieć historię w sposób bardzo zdyscyplinowany i uporządkowany, niezależnie od tego, czy jest to porządek chronologiczny, czy jakiś inny. I nie miałbym co robić, gdyby każdemu przychodziło to z naturalną, gawędziarską łatwością. Tymczasem z nieznanego powodu w naturze ludzkiej nie leży zdolność do spójnego relacjonowania własnych doświadczeń. Dlatego społeczeństwo zawsze ceniło dobrą opowieść, i to niezależnie od formy, bo każda dobra opowieść wymaga szczególnej umiejętności, która polega na nadawaniu określonej formy narracyjnej. Dlatego z faktu, że ten weteran nie mówi nam o swoim konkretnym doznaniu, wynika pewna intrygującą szczelina w naszym zasobie wiedzy, która, moim zdaniem, wyraża znacznie więcej, niż potrafi wyrazić słowo. Bez względu na to, co się wydarzyło, nasz rozmówca musiał zdawać sobie sprawę, że użycie przez niego przekleństwa wobec oficera albo wyda nam się trywialne, albo godne potępienia. Tak czy owak nie będziemy w stanie tego zrozumieć. Więc bez względu na to, co się wydarzyło, w momencie kiedy jego osobiste i subiektywnie postrzegane doświadczenie staje się opowieścią, to relacja ulega ograniczeniu. Uważam, że pozostawienie pewnej szczeliny w naszej wiedzy stanowi bardzo silny środek wyrazu, który daje widzowi wiele do myślenia. Jest to zarazem potwierdzenie tego, co jasno wynikało z naszych badań: że skala i różnorodność doświadczeń była ogromna.

 




admin
Dodał admin Sierpień 23, 2017 15:55